Om te kunnen weigeren, moet je kunnen praten

Wij, onze familie, de vrouwen van onze familie, zijn al zo lang gevangen in hun woede; ik was woedend op mijn moeder en jouw moeder is woedend op mij net zoals jij woedend bent op jouw moeder. Ook jij zult jouw dochter als erfenis woede nalaten. Die lijn moet doorbroken worden. Leer dus lezen, leer schrijven, leer rekenen, leer praten. Leer. En ga dan weg. Je zult mijn stem horen die je zegt: ‘Ga weg, Nawal, ga weg! Neem je jeugd en al het mogelijke geluk en verlaat het dorp.’

Het zijn zinnen uit Branden, het prachtige stuk van Libanees-Canadese auteur Wajdi Mouawad, dat deze maand in het Ro Theater wordt opgevoerd. Ik was er gisteren.

Branden

Een moeder, Nawal Marwan, brengt de laatste jaren van haar leven door in stilte, na veelvuldig de rechtbank bezocht te hebben. In haar testament vraagt ze haar zoon en dochter om op zoek te gaan naar hun dood gewaande vader en ongekende broer in het Midden-Oosten, in een onbekend land dat door oorlog wordt geteisterd. De kinderen gaan door het leven als Janine en Simon, maar ze hebben ook andere namen, namen die een andere werkelijkheid laten zien.
Eerst is daar de woede, dan hun moeder een weg heeft gevonden om hen ook na haar dood lastig te vallen. Maar uiteindelijk gaan ze op zoek, onafhankelijk van elkaar, ieder op zijn eigen tijd. Om gaandeweg te ontdekken waarom hun moeder niet meer sprak, hoe haar leven eruit zag. Een leven, dat ook dat van hen in een totaal ander daglicht plaatst. Een zoektocht om een belofte in te lossen en stap voor stap de waarheid over de eigen identiteit te onthullen.

De voorstelling was prachtig vormgegeven, met symbolisch gebruik van coulissen, gekleurde dekens, schaduwspel en prachtige, melancholische muziek van Oleg Fateev, bekend van het Brel-programma. Met acteurs die bijna allemaal ook hun eigen geschiedenis meebrengen. Zoals Bright Omansa Richards, gevlucht uit Liberia, waar kindsoldaten de opdracht kregen hun moeder te vermoorden, omdat wie zijn moeder vermoordt geen medelijden meer heeft en alles doet.
Met de Iraanse actrice Mahnaz Morrowatian, die met twee kinderen uit Iran vluchtte en precies dat deed wat hoofdpersonage Nawal wordt geadviseerd: vrouwen leren lezen en en schrijven om hen bewust te maken en de situatie zoals die was niet te accepteren. En Esther Scheldwacht, die opgroeide met ouders die in een jappenkamp hebben gezeten, waar ze nauwelijks iets van weet, want haar ouders praten er niet over. Ik kijk naar een toneelstuk, en weet dat wat voor mij fictie is voor sommige spelers de werkelijkheid is. Kijken is ook niet het goede woord, ik word er in gezogen, ik ben geen toeschouwer, maar deel van het spel dat zich om heen ontvouwt.

Niet alleen fictie en werkelijkheid, ook heden en verleden lopen door elkaar, spelen zich tegelijkertijd af in parallelle universa, op verschillende momenten in tijd. Personages ontmoeten elkaar, maar leven niet in dezelfde tijd. Er wordt gespeeld met flashbacks, maar voor je het weet is dat geen flashback maar, maar de werkelijkheid van het heden. Terwijl ik dat schrijf, realiseer ik me dat dat een van de kenmerken is van trauma. Dat je soms door een geluid, een stem, een geur ineens terug kunt zijn in het verleden, niet meer hier en nu bent, maar daar en toen, en terwijl je daar bent ook terug bent midden in de pijn en de angst.
Een harde werkelijkheid, waar slachtoffers daders worden, waar gevangenen anoniem door het leven gaan als nummer, waar broers vaders kunnen zijn, waar woede kan omslaan in zwijgen. Zwijgen om te overleven. Omdat het onzegbare niet gezegd kan worden. Waar boosheid om de stilte omslaat in begrip, in zicht op de compassie die er aan ten grondslag ligt: zwijgen doet pijn, maar de waarheid vernietigt het leven, voor het onzegbare zijn er geen woorden. De dochter luistert naar de tapes, stiekem opgenomen door de verpleger Antoine Ducharme die zich afvroeg of Nawal gedurende zijn afwezigheid wellicht wel sprak. Het enige dat hij hoorde was: ‘Nu wij samen zijn, is het beter’. De dochter luistert naar de stilte, en hervindt in de stilte haar moeder, in de stilte waarvan ze weet dat het de levensadem is.

Branden is een mythisch verhaal. Een onbekend land in het Midden-Oosten, maar het zou zich overal kunnen afspelen, ook hier in Nederland. Het is het verhaal van burgeroorlog, van een bevolking die fragmenteert. Waar groepen met dezelfde cultuur, dezelfde taal, dezelfde nationaliteit elkaar naar het leven staan om de macht. Het is het verhaal over levens die bedreigd worden, waar de enige verdediging agressie is. Waar je doodt om ook in de toekomst lief te kunnen hebben. Waar bedreigd worden, het leven om je heen verwoest zien worden, omslaat in woede en haat. Een blinde, nietsziende haat, die in het wilde weg alles om zich heen wegmaait. Waar het kind dat als baby weggenomen werd bij zijn moeder, uitgroeit tot militieleider die op zijn Kalashnikov een camera plaatst waarmee hij prachtige foto’s maakt, mooier dan die waarmee je gewoonlijk prijzen wint.

Hen die ik in hun gezicht heb geslagen en hen die ik heb verkracht, hadden altijd een aangrijpender gezicht na de klap en na de verkrachting dan ervoor, verklaart hij tijdens het tribunaal waar hij jaren later wordt voorgeleid en waar hij – zeer uitzonderlijk – al zijn misdaden bekent.

Branden gaat ook over het doorbreken van de cirkel van haat en vergelding, die als je hem niet doorbreekt verwordt tot een oneindige spiraal van geweld en tegengeweld. Het gaat over de noodzaak van vergelding en verzoening, om niet langer te zwijgen, om daders en slachtoffers hun verhaal te laten vertellen zodat het verleden kan worden doorbroken om ruimte te maken voor een nieuwe toekomst.

Denk na, Sawda! Jij bent het slachtoffer en jij gaat iedereen doden die op je weg komt, dus jij zult de beul zijn, en daarna zul je op jouw beurt het slachtoffer zijn! Jij kunt zingen, Sawda, jij kunt zingen!

Branden gaat over de vraag of je in een onmenselijke situatie je toch menselijk kunt blijven gedragen. Hoe je liefde kunt laten zegevieren over woede en haat. Waar geen plaats is voor angst, maar wel voor verdriet. Waar pijn mensen dichter bij elkaar brengt dan in isolement er het zwijgen toe doen.
Auteur Mouawad maakte als zesjarig kind mee hoe een bus met Palestijnse vluchtelingen in brand werd gestoken, een gebeurtenis die als aanleiding wordt gezien van het uitbreken van de burgeroorlog in Libanon. Het is een jeugdervaring die terugkeert in Branden, waar mensen niet meer in staat zijn om te zien welke pijn ze toebrengen aan anderen, maar evenmin in staat zijn om te zien hoe de acties van anderen het resultaat zijn van hun eigen gedrag. Wat we ons herinneren zijn de oorzaken van ons eigen gedrag, en de gevolgen van het gedrag van anderen.

Twee dagen geleden heeft de militie drie vluchtelingen opgehangen die zich buiten het kamp gewaagd hadden. Waarom heeft de militie die drie vluchtelingen opgehangen? Omdat twee vluchtelingen uit het kamp een meisje uit het dorp Kfar Samira hebben verkracht en vermoord. Waarom hebben ze dat meisje verkracht? Omdat de militie een vluchtelingenfamilie had gestenigd. Waarom hebben ze hen gestenigd? Omdat de vluchtelingen een huis in de buurt van de heuvel met tijm in brand hadden gestoken. Waarom hebben de vluchtelingen dat huis in brand gestoken? Om zich te wreken op de militie die een waterput had verwoest die door hen was geslagen. Waarom heeft de militie die put verwoest? Omdat de vluchtelingen een oogst bij de hondenrivier hadden verbrand. Waarom hebben ze de oogst verbrand? Er is vast een reden, mijn geheugen houdt daar op, ik kan niet verder teruggaan, maar de geschiedenis kan nog lang zo doorgaan, van het een naar het ander, van woede naar woede, van leed naar droefheid, van verkrachting naar moord, tot aan het ontstaan van de aarde.

Branden is nog te zien tot eind deze maand.

Dit bericht werd geplaatst in Oorlog & geweld, Vrouwen en getagged met , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

15 reacties op Om te kunnen weigeren, moet je kunnen praten

  1. Mawiyah zegt:

    Door jou verslag herleef ik de voorstelling weer die ik vorige week zag en mij tot tranen roerde.
    Meer dan een aanrader zou ik zeggen.

  2. Mawiyah, inderdaad, zeer aangrijpend. Ik heb het woord aanrader weggehaald, ik schrijf woorden, maar eigenlijk is het met woorden niet te beschrijven. Het raakt je hart en je ziel.

  3. Jezzebel zegt:

    Erg benieuwd naar dit stuk.
    Mooie recensie.
    .

  4. Ga kijken Jezz, het is echt prachtig. Zoveel emotie samengebald in één avond.

  5. helena zegt:

    mooie recensie. Lijkt me zeer indringend/indrukwekkend….

  6. alib zegt:

    @Nouri
    Interessant. Alleen in het RO-theater te zien?

  7. Henk van Leuken zegt:

    Aangrijpende recensie en volgens mij moet je goed in de war zijn na het meemaken van dit stuk.

  8. @ alib
    Nu alleen in het Ro Theater te zien, tot het einde van deze maand. Wellicht dat het later nog hernomen wordt.

    @ Henk
    Overweldigd door gevoel. En dat is goed, om te voelen van oorlog, geweld, woede en haat met ons doen. Om niet alleen toeschouwer te zijn en te denken dat het zich ver van ons vandaan afspeelt.

  9. jack pastoor zegt:

    @JN: ik zal zeker niet gaan kijken. Voor mj een te dichtbije werkelijkheid. Dank voor de waarschuwing. Natuurlijk wel een aanbeveling gegeven.

  10. martin zegt:

    "waar mensen niet meer in staat zijn om te zien welke pijn ze toebrengen aan anderen, maar evenmin in staat zijn om te zien hoe de acties van anderen het resultaat zijn van hun eigen gedrag. Wat we ons herinneren zijn de oorzaken van ons eigen gedrag, en de gevolgen van het gedrag van anderen.

    Je hebt er wel meer mooie pakkende zinnen ingezet, maar deze mag er zijn.

  11. @ jack
    Ik ben benieuwd naar het waarom.

    @ martin
    Dank. De dialogen in het stuk inspireren.

  12. solvejg zegt:

    Hoi Johanna, gelezen en herkend natuurlijk! Mooi kernachtig zeg je het: "Een zoektocht om een belofte in te lossen en stap voor stap de waarheid over de eigen identiteit te onthullen." Ach, ik heb geen woorden meer, misschien ga ik in de Rotheaterweek nog een keer kijken, dan kan ik beter op het mooie decor letten, waar ik nu geen letter over op papier kreeg, terwijl het zo onderdeel is van het geheel!
    Ik sprak trouwens Esther Scheldwacht na afloop: herneming is lastig omdat alle acteurs, behalve Fania Sorel, freelance acteurs zijn. Maar ik hoop echt dat het nog lukt om een volgend seizoen dit nog eens te laten zien! Reizen moeten ze!! Groet, solvejg

  13. Dag solvejg,
    Ja het decor, dat is prachtig. Het schimmenspel, het gebruik van kleuren, onder de coulissen doorkruipen naar de volgende laag in de werkelijkheid. Een laag ophalen, om daarna weer een nieuwe te zien verschijnen. Prachtige symboliek. Ik heb goede hoop dat andere theaters het stuk zullen hernemen, ik vind eigenlijk dat iedereen het zou moeten zien.

  14. Ik hoorde trouwens dat in de Ro Theaterweek van 22-24 april het stuk voor iedereen gratis te zien is. Doen dus.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s