Poitiers: geen botsing der beschavingen

Karel Martels motieven om de opmars van de Arabieren een halt toe te roepen bij Poitiers waren niet godsdienstig, net zo min als de opmars van moslims een planmatige religieuze bekeringstocht was, aangestuurd door de kaliefen vanuit Damascus. Was Karel Martel maar nooit aan zijn veldslag begonnen, dan was Europa niet zo lang achterlijk gebleven.

Omslag Gods crucibleHet Historisch Nieuwsblad publiceerde afgelopen maand een intrigerend artikel over de slag bij Poitiers, die in werkelijkheid beter de slag bij Tours had kunnen heten. De aanleiding is het eind vorig jaar verschenen boek God’s Crucible, Islam and the Making of Europe, 570-1215 van Pulitzerprijswinnaar David Levering Lewis.
Een van de dingen die hij zijn boek stelt is dat als Karel Martel nooit aan zijn veldslag begonnen was, Europa niet zo lang achterlijk gebleven zou zijn, maar meteen aan de slag gekund had met astronomie en trigonometrie, dat heel Europa had kunnen rekenen met Arabische cijfers en gelijk de oude Grieken kunnen lezen. Dat had volgens historici Europa 267 jaar tijd kunnen besparen.

Vanuit Tanger stak Tariq ibn Ziyad in 711 de Middellandse Zee over naar Hispania, dat in die tijd geteisterd werd door builenpest en slechte oogsten, en waar Roderik de troon had gegrepen na het overlijden van de koning, waarna het gebied in een burgeroorlog verzeild raakte. Het doel: buit vergaren. Tariq nam de tijd, in Algeciras bouwde hij eerst een grotere troepenmacht op dan de zevendduizend man die hem gevolgd waren.
Roderik hoorde uiteraard ook van de inval. Hoewel hij in het noorden de Basken tegenhield, trok hij toch op naar het zuiden om Tariq tegen te houden. Dat liep uit op een enorme nederlaag voor de Visigoten, waarbij Roderik omkwam. Riep hij zijn eigen lot over zich af?
Volgens een legende was er in Toledo een geheime kamer, afgesloten met vele sloten. Iedere nieuwe koning verzegelde de kamer met een nieuw slot. Roderik wilde dit geheim met eigen ogen zien en hij brak de kamer open. Eenmaal binnen zag hij op de muren Arabieren afgebeeld en een inscriptie die voorspelde dat op het moment dat de kamer werd geopend, de Arabieren het land zouden veroveren.

Na vijf jaar was het grootste deel van Hispania in handen van de moslims, inclusief Toledo, de hoofdstad van het Visigotische rijk. Vaak gingen die machtsovernames niet gepaard met strijd, maar sloten de moslims overeenkomsten met de overwonnenen, de Visigoten: zij behielden plaatselijk de macht en hun eigendomsrechten, en christenen en Joden konden hun godsdienst blijven belijden. De troepen, die zeer heterogeen waren, werden tevreden gehouden met oorlogsbuit en daarmee werd ook hun loyaliteit gekocht.
Uiteindelijk trokken ze de Pyreneeën over naar Aquitanië. De heerser aldaar, hertog Odo, bracht hen bij Toulouse in 721 een zware slag toe en liet zijn dochter trouwen met de Berberse opstandelingenleider, waardoor de interne verdeeldheid toenam. Hij hoopte de moslims daarmee tegen te houden, maar dat mislukte. De gouverneur viel de afvallige troepen aan en hakte vervolgens het leger van Odo in de pan. Vervolgens plunderde hij de Bordeauxstreek en trok op naar Poitiers.
In 732 of 733 vond de slag bij Poitiers plaats, in feite ergens tussen Poitiers en Tours, dichterbij bij Tours dan bij Poitiers. Het leger dan hen daar tegenhield was het leger van Karel Martel, ‘de Strijdhamer’. De Franken wonnen. Hun buit lieten de moslims in de vlucht achter en die werd onder de overwinnaars verdeeld.

In de geschiedenisboeken is Karel Martel degene die de moslims tegenhield. Volgens David Levering Lewis was het hem daar echter helemaal niet om te doen. Karel was net als vader Pepijn hofmeier, de hoogste functie aan het Merovingische hof. Hij was geboren uit een onwettige verhouding met een bijvrouw. Hij schakelde zijn sterkste concurrenten op zijn vaders positie uit en werd zo de sterkste man in het koninkrijk. Het enige obstakel was de eigengereide hertog Odo van Aquitanië. Toen de moslims Odo in het nauw dreven, greep Karel Martel zijn kans en versloeg niet alleen de moslims, maar ook de dienst uit in Aquitanië, de Provence en Bourgondië. Hij beloonde zijn mannen op dezelfde manier als de moslims dat deden: met de buit, verkregen door plunderen, van onder meer kerken.
Zijn zoon Pepijn de Korte werd in 751 gekroond tot koning van het Frankische rijk. Zijn kleinzoon kennen we allemaal, het is Karel de Grote. De afkomst werd daarbij zoveel mogelijk verdoezeld. Het was de Karolingische propaganda die Karel neerzette als de helfdhaftige grondleggger van het Karolingische rijk.

Overigens was de slag bij Poitiers niet hét keerpunt in de Arabische heerschappij. Pas tussen 751 en 759 werd Narbonne door de Franken veroverd. Wel stopte daar de expansie van het Arabische Rijk. Poitiers was dus geen ‘botsing der beschavingen’, zegt David Levering Lewis. Karels motieven waren niet godsdienstig van aard, en de opmars van de moslims was geen planmatige religieuze bekeringstocht onder regie van de Damascener kaliefen.
Het zou zowiezo raar zijn geweest om Karel Martel’s zege als een garantie voor religieuze vrijheid te zien. Tijdens de Visigotische overheersing van Spanje werd de kleine, maar invloedrijke Joodse gemeenschap getolereerd, in een tijd dat Arische heidenen Katholieke en Joodse inwoners regeerden. De Joden werden volgens David Levering Lewis pas vervolgd nadat de Visigoten zich in 589 tot het christendom bekeerden. De verovering door de moslims betekende voor de Joden dat er een nieuwe tijd aanbrak, met heersers die tolerant waren naar andersgelovigen: Joden, Christenen en Zorastriërs. Op voorwaarde dat de overheersten het bekeren van moslims en het bekritiseren van de Islam achterwege lieten. Dat was een scherp contrast met de obsessieve orthodoxie van de Katholieke heersers, een belangrijke oorzaak waarom de Middeleeuwen vaak ‘donker’ genoemd worden.

Lees ook:
How Muslims Made Europe, The New York Review of Books
Wij zijn allen Ottomanen. Hoe Europa werd gevormd door intensieve contacten met de islamitische wereld – Recensie in NRC Boeken

Dit bericht werd geplaatst in Religie en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

24 reacties op Poitiers: geen botsing der beschavingen

  1. Miss history zegt:

    Aanbevolen!

  2. elsje dijkstra zegt:

    Vroeger leerde ik inderdaad op school over de heldhaftige Karel de Grote. Pas door buitenlandse literatuur te lezen kwam ik er achter dat de geschiedenislessen erg gekleurd waren.
    Vorig jaar heb ik De Gaudí Sleutel van Esteban Martin en Andreu Carranza gelezen. Een spannend boek dat mij een verbluffende inkijk heeft gegeven in de Spaanse cultuur die, dankzij de tolerantie van de moslims, een rijke smeltkroes is geworden.

  3. @ Miss history
    Dank.

    @ elsje
    De moslims waren niet alleen maar tolerant, maar ze hebben zeer zeker bijgedragen aan de Spaanse cultuur. In Spanje vind je daar ook nog veel sporen van terug, ook in het landschap.

  4. Peter Louter zegt:

    =Een van de dingen die hij zijn boek stelt is dat als Karel Martel nooit aan zijn veldslag begonnen was, Europa niet zo lang achterlijk gebleven zou zijn, maar meteen aan de slag gekund had met astronomie en trigonometrie, dat heel Europa had kunnen rekenen met Arabische cijfers en gelijk de oude Grieken kunnen lezen. Dat had volgens historici Europa 267 jaar tijd kunnen besparen=

    Nou is het beslist waar dat karel Martel een onderdeel vormde van het systeem om Europa achterlijk te houden.
    Dat het verliezen van de slag Europa verlichting zou hebben gebracht is baarlijke onzin, ook als je er zelf even over na zou denken.

    Of zou je willen beweren dat de landen waar de islam al eeuwen heeft geheerst zo hebben geprofiteerd van die kennis.
    Europa wel, maar dat kwam pas toen wetenschappers zich voetje voor voetje wisten te ontworstelen aan de conserverende macht van religie.

    De tolerante islam in Spanje is trouwens ook een mythe. , maar dat valt verder buiten het bestek van dit blog.

    Je zou eens andere boeken moeten lezen dan die die de glorie van de islam met hele en halve onwaarheden verspreiden.

    Voor het evenwicht had je er een paar kunnen noemen bij het rijtje

  5. iris kijkt zegt:

    "De moslims" vormden een imperialistische strijdmacht die verbazingwekkend veel andere landen en culturen hebben veroverd in relatief korte tijd. Maar ja, zoals zovele andere strijdmachten in die tijd. Door het religie-element bestaan ze nog steeds, terwijl andere strijdmachten al lang ten onder zijn gegaan.Dat wil niet zeggen dat moslims dus per defintie imperialistisch zijn ingesteld , lijkt mij. Niet meer dan andere religies, hoewel ook niet per se minder.

  6. Peter Louter 01-11-2009 23:03
    Nou is het beslist waar dat karel Martel een onderdeel vormde van het systeem om Europa achterlijk te houden.
    Dat het verliezen van de slag Europa verlichting zou hebben gebracht is baarlijke onzin, ook als je er zelf even over na zou denken.

    Dank voor de ad hominem. Hoe kom je er bij dat ik daar zelf niet over na zou denken?
    Als je goed gelezen had, dan had je gelezen dat David Levering Lewis stelt dat het winnen van de slag de Verlichting in Europa een paar eeuwen uitgesteld heeft. Iets heel anders dus dan wat jij hier te berde brengt.

    @ iris kijkt
    Precies. En evenmin als groepen zonder religie.

  7. Ruud Zweistra zegt:

    Goh, wat een tijd moet je teruggaan om je de achterlijkheid van de islam te verklaren.

    Maar ik heb het niet helemaal begrepen. Kan je nog in een zinnetje uitleggen zonder Karel Martel erbij te halen waarom de islam zo achterlijk is gebleven?

  8. @ Ruud
    Waarom zou ik iets moeten uitleggen waar ik niet achter sta?
    Ik heb het over mensen, jij hebt het over een geloof. En niet om iets aan te tonen, maar om een nieuwe conclusie over een historische slag te laten zien, die nogal eens wordt misbruikt in het debat.

  9. roland rozen zegt:

    Nooit gehoord van de Karolingische rennaissance Johanna?

  10. Ruud Zweistra zegt:

    @johanna,
    Nou, omdat je kennelijk een expert bent in achterblijven, gezien je studie over het Europese achterblijven en Karel Martel, enzo.

    Je wou toch niet beweren dat de islamitische wereld níet achterblijft, hè?

    Ze bidden er nog steeds voor regen, en om het vliegtuig in de lucht te houden…

    Maar als jij bewijzen van het tegendeel hebt, hoor ik dat graag.

  11. janplezier zegt:

    "Als je goed gelezen had, dan had je gelezen dat David Levering Lewis stelt dat het winnen van de slag de Verlichting in Europa een paar eeuwen uitgesteld heeft. Iets heel anders dus dan wat jij hier te berde brengt."

    Wie is de goddelijke David Levering Lewis eigenlijk, dat hij al die dingen zo zeker weet.

    "Was Karel Martel maar nooit aan zijn veldslag begonnen, dan was Europa niet zo lang achterlijk gebleven."

    Bedoelt Johanna hiermee, dat de eventuele verovering van Europa door de Islam tot een hoge beschaving zou hebben geleid!
    Gelet op de achterlijkheid waar de Islam heerst, zou ik dit een gotspe willen noemen.

  12. Herman zegt:

    @ Jan Plezier

    Verdiep je eerst eens in de kwestie voordat je op deze manier oordeelt. Hoe kan je zo’n bot oordeel over de Islam hebben? Heb je wel eens iets over Soefi’s gehoord? … Of de beroemde dichters Rumi of Hafiz wel eens gelezen?

  13. roland rozen 02-11-2009 09:06
    Nooit gehoord van de Karolingische rennaissance Johanna?

    Jawel Ron, dat is een bekende term. Het is maar wat je Renaissance noemt:

    Charlemagne’s rule included at its high point most of France, Switzerland, Belgium and the Netherlands, the west of Germany, Italy as far south as Rome, a strip in the north of Spain, and parts of Hungary and the Balkans. At nearly three and a half million square miles, it was larger than the continental United States. Charlemagne imposed Catholic orthodoxy on the pagan Saxons in the east at the point of a very sharp sword, massacring thousands of those who resisted, and suppressed heresy within Frankland with equal vigor. He created monastic centers of learning, drawing scholars from across his empire and beyond; and after the centuries of ignorance that had followed the collapse of the Roman Empire in Gaul and Germania, the works of men like the Northumbrian Alcuin (poet, theologian, and restorer of the classical curriculum) created a Carolingian Renaissance.

    Charlemagne was a great soldier, a devoted Catholic, an ambitious administrator, and a patron of learning. He had reason to take pride in what would prove a brilliant Carolingian legacy; we need think only of the magnificent carved ivory plaques in the Cloisters of the Metropolitan Museum or the elegance of manuscripts in Carolingian minuscule or Alcuin’s Latin verse history of York. But the empire he created was, as Lewis puts it trenchantly, "religiously intolerant, intellectually impoverished, socially calcified, and economically primitive," ruled by a "warrior caste and its clerical enforcers." Despite the new currency, the economy was dominated by barter; there were few cities of any size; and wealth was measured in land, peasants, and slaves.

    Charlemagne had no national system of taxation. He lived off plunder and the product of his own estates. What his lords owed him was military service. They were obliged to show up annually in the late spring, armed for a military campaign, in case he thought it necessary. (Very often, he did.) The Franks had once been a relatively free agrarian people; now they were largely a nation of serfs, working alongside slaves—many of them Slavs from Bohemia and the southern shores of the Baltic.

    Charlemagne’s royal hall, in his new capital at Aachen, was built on a fifty-acre complex of buildings, secular and religious, and was the largest stone structure north of the Alps. But it paled in comparison to the architectural majesty of Byzantium or Rome. The King endowed libraries with hundreds of manuscripts, impressive by comparison with anything that had been seen hitherto by the Franks, but pitiful (as Gibbon observed) beside the thousands of documents in the libraries of Italy or Spain. He created a new bureaucratic structure, sending royal officials to each of the 350 counties of his realm to deliver his commands, hear cases, and, when necessary, to summon his people to war. But as Lewis says,

    much of this royal centralizing had scarcely more than a parchment reality in a world of near-universal illiteracy, deep suspicion and resentment on the part of the nobility, and a crippling disparity between resources and objectives.
    The fact is that Charlemagne’s empire, impressive as it was, lacked many of the marks of what we think of as civilization: cities, commerce, great libraries, a literate elite. This is especially clear if we compare the world he made with the cultivated society of his new Muslim neighbors.
    (…)
    At the time, though, it would have been odd to regard Charles Martel’s victory as guaranteeing religious freedom. The small but influential Jewish community in Iberia had been tolerated in Spain when their Visigothic overlords were still Arian heretics ruling Catholic and Jewish subjects; but Jews began to be persecuted in 589, when the Visigoths converted to Catholicism. For the Jews, then, the Muslim Conquest, bringing rulers who practiced toleration toward them as well as toward Christians and Zoroastrians, was not unwelcome. During the first period of Muslim domination, Christians, too, discovered that they would have religious freedom, so long as they (like the Jews) did not seek to convert Muslims or criticize Islam. The contrast with Frankish rule could hardly have been more striking. The obsession of Catholic rulers with religious orthodoxy was one of the things that made the Dark Ages—as Petrarch was to dub the period from the fifth to the tenth centuries—so dark.

    http://www.nybooks.com/articles/22029

  14. @ Ruud Zweistra 02-11-2009 13:39
    Vergeleken met jouw denigrerende toontje zijn de moslims die ik ken het optimum van wellevendheid. Ik heb het voorlopig wel even gehad met het sarcasme van de moraalridders op dit weblog. Je verziekt dit blog, je jaagt mijn lezers weg. Je bent gepreoccupeerd met je negatieve beeld van de islam en van hen die daar zin, troost en steun uit putten. Het feit dat er binnen de Islam ook misstanden voorkomen – zoals ook in andere religies en overtuigingen – rechtvaardigt niet de manier waarop jij je hier denkt te kunnen uiten. Dit is dan ook de laatste keer dat ik dat van je accepteer.

    Ik zie niet in waarom je niet gewoon zou kunnen constateren dat in de hoogtijdagen van het kalifaat van Damascus en Cordoba de islamitische cultuur een stuk hoger ontwikkeld was dan de onze, en dat onze Renaissance schatplichtig is aan die rijkdom. Ik zie niet in waarom je de mythe van de strijd tegen de Islam in die tijd niet zo kunnen ontmaskeren, als we weten dat de aanstichter ervan vooral uit was op alleenheerschappij.

    Weet je, ik ben moslima, en ik ben ook een mens zoals jij. Ik verdien het niet om door jou zo bejegend te worden. Net zoals de meeste mensen op deze aardbol dat verdienen. Ik deel je zorg over het misbruik van een geloof voor terroristische doeleinden. Maar ik verwacht ook van jou dat je bondgenoten zoekt in die strijd, in plaats van je medestanders op deze manier van je te vervreemden.

  15. P.H.M. van de Kletersteeg zegt:

    @Herman: Lees je weleens kranten? Journaal op tv? Je lijkt totaal wereldvreemd.
    Zal je verlichten:
    denk eens aan Iran Irak Afghanistan Pakistan, somalie Algerije indonesie maleisie en meer van dit soort.
    Wat hebben ze gemeen?
    De islam
    Wat is hun toekomst beeld?
    Totale vzelfvernietiging onafwendbaar.

    De islam is de leer van een psychopaat, die ook nog lust moordenaar, pedofiel dief, was.
    alle ontwikkelingen in landen waar de islam heerst worden teniet gedaan.
    Het zuiveren-de ene groep moord de andere uit is begonnen.

    Het is niet een achtelijke leer; het is de achtelijkheid zelve

  16. @ janplezier 02-11-2009 14:50
    Zie mijn reactie aan Ruud hierboven. Ook voor jou geldt dat ik jouw gedrag hier niet langer accepteer.

  17. P.H.M. van de Kletersteeg zegt:

    verkeerde leer gekozen Johanna.
    En daar mag je niet weg…

  18. martin zegt:

    PHM hou je in en gedraag je als een volwassen mens.
    Er zijn islamieten en christenen die voor mij een voorbeeld
    zijn, hoewel ik zelf een overtuigd atheist ben. Je moet niet
    je eigen angst tot uitgangspunt voor je reacties maken.
    Denk na. Bovendien lijkt mij jouw reactie en die van mij
    daarop off-topic. Het ging om invloed van Islamitsche
    wetenschap in Europa en de reactie daarop.

    Laat ik naar het einde van de Islam in Spanje gaan en
    daarover Tariq Ali eens citeren:
    "It would take hundreds of years before the reconquest could
    obliterate this culture and create a ‘pure’ European identity. The
    fall of Granada in 1492 marked the completion of this process.
    The first Europe’s attempted final solutions was inaugurated by
    the ethnic cleansing of Muslims and Jews from the Iberian
    Peninsula."

    In een voetnoot voegt Ali daaraan toe dat een van de maatregelen
    binnen deze ethische zuivering was het afschaffen van baden,
    omdat die als islamtisch werden gezien.

  19. Wies zegt:

    Met je titel verwijs je duidelijk naar het boek van Samuel Huntington.

    Niet dat dit het evangelie is maar toch is het interessant even te vermelden dat de grote gangmaker van "the clash of civilizations" het ontstaan van de westerse beschaving met zijn 8 kenmerkende elementen plaatst in de 8 en 9 e eeuw.

    Wat meteen betekent dat er in 753 natuurlijk geen clash kon zijn tussen islam en westerse beschaving omdat die laatste simpelweg nog niet bestond, en zich nog in een embryonale fase bevond.

    Bovendien stelt hij uitdrukkelijk dat het verklaringsschema van botsende beschavingen niet eeuwigdurend is, maar wel heel veel verklaart in de internationale politiek na de val van het communisme en wellicht ook zal blijven verklaren in de 21 e eeuw.

    De consequentie hiervan lijkt me dat Karel Martel niet echt relevant is voor de al dan niet actuele geldigheid van de ideën van Huntington.

  20. @ Wies
    Mijn titel verwijst niet naar Huntington, maar naar de vermeende overwinning op de Islam door Karel Martel, in het huidige tijdsbestek nog wel eens aangehaald. In die zin is Karel Martel dus wel degelijk relevant voor de actuele discussies. Google eens op ‘slag bij Poitiers’ en kijk eens welke websites je daar tegenkomt, je wordt er niet echt blij van.
    Het jaar 753 ligt trouwens wel midden in de achtste eeuw. Ik ben het wel met je eens dat er op dat moment nog weinig sprake was van een westerse beschaving, zeker toen het katholicisme was opgekomen. Voor die tijd waren de Visigoten best wel aardige jongens, hun bekering bracht daar verandering in.

    Persoonlijk denk ik dat het hele idee van de botsende beschavingen juist in het leven is geroepen om na de val van het communisme een nieuw vijandbeeld te scheppen. Er zijn nauw eenmaal mensen die daar belang bij hebben.

  21. Wies zegt:

    Na de val van het communisme leefden velen in de euforie dat er geen tegenstellingen meer zouden zijn. Het is overduidelijk anders gelopen.

    Je kan stellen dat dit conflict is aangewakkerd, maar in zekere zin werd na 1989 ook gewoon aangeknoopt bij een veel ouder conflict, dat tot WO I toch wel heel belangrijk was geweest en pas toen naar de achtergrond werd gedrukt door de opkomst van communisme en fascisme.

    Ik begrijp wel dat Karel Martel belangrijk is, wellicht is zijn confrontatie bepalend geweest voor de richting waarin het westen is geëvolueerd.

    Maar de geschiedenis is in zekere zin ook een grabbelton, met alle gevaren van dien.

  22. Wies,
    Ik lees twee dingen in je reactie.
    Ten eerste: Je kunt alleen op iets teruggrijpen als het er al is, en dat is ook de essentie van dit blog. Wat niet wil zeggen dat wat er is (in de waarneming of beeldvorming) ook de waarheid is.
    Ten tweede: Teruggrijpen op iets is niet van belangen gespeend. Er zijn krachten die daar wel bij varen.

    Karel Martel’s confrontatie is niet alleen van belang voor de richting waarin het westen evolueerde. De beeldvorming over die confrontatie dateert van ver voor Huntington en is op dit moment medebepalend voor hoe het westen naar de Islam kijkt. De heersende opinie is dat de slag bij Poitiers het keerpunt was waar Karel Martel de Moren stopte en dat de geschiedenis zich in het huidige tijdsgewricht herhaalt; een beeld dat door David Levering Lewis onderuit gehaald wordt en waarmee je dus ook vragen kunt stellen bij die herhaling.

  23. Wies zegt:

    "Je kunt je vragen stellen bij die herhaling. "

    Inderdaad.

    En dat is het complexe voor mij van geschiedenis als grabbelton. Feiten herhalen zich geen twee keer op een identieke manier.

    Dus je keuze, bewust of onbewust, je selectie van de feiten die je belangrijk vindt en ordent binnen je denkkader, bepalen of je herhaling ziet dan wel discontinuïteit.

    En als je een patroon herkent, herken je het de volgende keer makkelijker, ook als het er maar gedeeltelijk is, als een soort conditionering.

    "Ik heb een steen gelegd in een rivier op aarde", zong Bram Vermeulen. Zoiets. Ook in negatieve zin.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s