Geneefse Conventie 60 jaar

Op 12 augustus 1949 werden in Genève vier verdragen opgesteld die de rechtsregels bepalen ten tijde van een gewapend conflict. De verdragen zijn door alle 194 landen op de wereld geratificeerd, een unicum. Deze week werd het 60-jarig bestaan van de Geneefse Conventie gevierd. De conventies zijn nog steeds nodig, ze voorkomen erger leed. Maar ook duidelijk is dat moderne oorlogsvoering om aanvullingen van de conventies vraagt en dat het respecteren van de conventies op de helling staat.

Het ontstaan: de Slag bij Solferino en de Tweede Wereldoorlog
De conventies zijn het resultaat van de inspanningen van de Zwitser Jean-Henri Dunant, grondlegger van het Rode Kruis. Een belangrijke motivatie daarbij waren de verschrikkingen die Dunant zag tijdens de Slag van Solferino.

De Slag bij Solferino vond plaats op 24 juni 1859 en leidde tot de overwinning van de alliantie van het Franse leger onder Napeleon III en het Savoys-Sardinische leger onder Victor Emmanuel II op het Oostenrijkse leger onder commando van keizer Frans Jozef I. Hets was een beslissende slag in de Tweede Italiaanse Oorlog van Onafhankelijkheid. Zoals de naam al aangeeft, vond hij plaats in de buurt van het dorp Solferino, dat ligt tussen Milaan en Verona ten zuiden van het Gardameer.

De Slag bij Solferino was de grootste slag sinds de Slag bij Leipzig in 1813. Meer dan 200.000 soldaten vochten in de slag. Hij was buitengewoon gruwelijk: hij duurde meer dan negen uur, en resulteerde in meer dan 3.000 gedode Oostenrijkse soldaten, 10.807 gewonden en 8.638 vermisten of gevangenen. Aan geallieerde zijde werden 2.492 soldaten gedood, er waren 15.512 gewonden en 2.922 gevangenen of vermisten. Verslagen van gewonde of stervende soldaten die werden neergeschoten of aan een bajonet gespiest, droegen bij aan de gruwelijkheden.

De grondlegger van het Internationale Rode Kruis, Jean-Henri Dunant, maakte de slag persoonlijk mee. Het verschrikkelijke lijden van de soldaten die achterbleven op het slagveld motiveerden hem tot het opzetten van een campagne die uiteindelijk zou resulteren in het (eerste) Verdrag van Genève van 1864, en later in de diverse erop volgende Geneefse Conventies. Bron

De Tweede Wereldoorlog onderscheidt zich nog steeds door het gebruik van geweld op ongekende schaal. En dan niet alleen extreem geweld van strijders onderling, maar vooral ook geweld direct gericht tegen burgers. De ontdekking van de nazi concentratiekampen en de massavernietiging die daar plaatsvond voegden een nieuwe, ongekende dimensie toe. Zo zei Eisenhower nadat hij een concentratiekamp bezocht in 1945: ‘The world must know what happened, and never forget’.

De tragedie van de Tweede Wereldoorlog droeg dan ook sterk bij aan het opstellen van de Vier Conventies van Genève, met als doel om de gaten in het internationale recht te dichten die door de oorlog waren blootgelegd.
Toch was dat niet de enige aanleiding. Al in de jaren twintig deed het Internationale Rode Kruis voorstellen ter bescherming van de burgerbevolking. En al in 1929 werd de Conventie over Krijgsgevangenen vastgesteld. Er was een diplomatieke conferentie gepland voor begin 1940, maar men werd ingehaald door de geschiedenis. Ondanks het feit dat het Rode Kruis tijdens de oorlog de handen vol had, ging de gedachtevorming toch door. Zo kondigde het ICRC in februari 1945 haar voornemen aan om de toenmalige Geneefse conventies te herzien, terwijl men zich afvroeg of er nog wel een plek was voor humanitaire regels in een tijd van totale oorlog. Bron

De Conventie van Genève
De Conventie van Genève is de verzamelnaam van vier verdragen, later aangevuld met drie aanvullende protocollen.

Vier conventies
1 – 1864: de verbetering van de omstandigheden van gewonde en zieke soldaten op het slagveld
2 – 1906: de verbetering van het lot van gewonden, zieken en schipbreukelingen van strijdkrachten op zee
3 – 1929: de behandeling van krijgsgevangenen
4 – 1949: de bescherming van burgers in oorlogstijd

Drie aanvullende protocollen
1 – 1977: de bescherming van slachtoffers van internationale gewapende conflicten
2 – 1977: de bescherming van slachtoffers van niet-internationale gewapende conflicten
3 – 2005: de aanvaarding van een aanvullend onderscheidend embleem

In 1949 werden de vier verdragen tevens samengevoegd tot één geheel. Aan elk van de verdragen wordt een vast artikel 3 toegevoegd dat de noodzakelijke beginselen voorschrijft waaraan partijen zich dienen te houden bij een niet-internationaal gewapend conflict. In 1951 werd aan de Geneefse Conventies een vijfde luik toegevoegd betreffende de status van vluchtelingen. Bron

Drie emblemen

De drie emblemen van het Rode Kruis: het Rode Kruis, de Rode Halve Maan en het Rode Kristal (bron: ICRCC)

het Rode Kruis
de Rode Halve Maan
het Rode Kristal (sinds 2005)

 

Door de acceptatie van het Rode Kristal kon ook het Israëlische Magen David Adom tot de Internationale Federatie toetreden. Tegelijkertijd werd de Palestijnse Vereniging van de Rode Halve Maan als lid geaccepteerd. Bron

Gezamenlijk artikel 3
In 1949 werd aan de Vier Conventies een vast artikel 3 toegevoegd. Dit was een belangrijke doorbraak, omdat daarmee ook uitspraken werden gedaan over niet-internationale gewapende conflicten. En de meeste gewapende conflicten zijn nou eenmaal niet internationaal. Denk aan burgeroorlogen, interne gewapende conflicten die overlopen in andere staten of interne conflicten waarin derde landen of multinationale troepen interveniëren.
Artikel 3 stelt een aantal fundamentele regels vast, waarvan niet mag worden afgeweken. Het is een soort miniconventie die de essentiële regels van de Geneefse Conventies bevat: Bron

  • menswaardige behandeling van ieder die in handen van de vijand valt, verbod op: moord, verminking, marteling, het bruut, vernederend en onterend behandelen, het nemen van gijzelaars, oneerlijke procesgang
  • het opvangen van en zorgen voor gewonden, zieken en schipbreukelingen
  • het recht van het Internationale Rode Kruis om haar diensten te bieden aan de partijen in het conflict
  • het oproepen van de partijen zich te houden aan de Geneefse Conventies
  • het erkennen dat de toepassing van de regels geen invloed heeft op de wettelijke status van de partijen in het conflict

De Vierde Conventie van Genève
De eerste drie conventies hadden alleen betrekking op strijders, niet op burgers. De gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog hebben duidelijk gemaakt wat de rampzalige gevolgen zijn van het ontbreken van een conventie die burgers beschermt in oorlogstijd. De Vierde Conventie voorziet hier in.

De Vierde Conventie bestaat uit 159 artikelen. Het grootste deel handelt over de status en behandeling van beschermde personen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen vreemden op het grondgebied van een van de partijen, en burgers in bezet gebied.

De Vierde Conventie beschrijft ook uitvoerig wat de verplichtingen zijn van de Bezettende Macht tegenover de bevolking in het bezette gebied. Daarnaast wordt ingegaan op de behandeling van geïnterneerden. Bron

De Vierde Conventie heeft dus betrekking op iedereen die niet tot de strijdkrachten behoort, niet aan de vijandelijkheden deelnemen en in hand van de vijand of de bezetter valt. Deze mensen dienen:

  • humaan behandeld en beschermd te worden tegen geweld, intimidatie, belediging en publieke vertoning
  • hun eer, familierechten, religie en gewoonten te kunnen behouden
  • speciale bescherming te genieten in bijvoorbeeld beveiligde zones als ze gewond, ziek, oud, jonger dan vijftien jaar, zwanger of moeder van een kind jonger dan zeven jaar zijn
  • persoonlijke correspondentie met familieleden te kunnen voeren
  • hun religie te kunnen beoefenen met eigen priesters

Wanneer burgers worden vastgehouden of geïnterneerd hebben ze dezelfde rechten als krijgsgevangenen (met inbegrip van het recht op een spoedige en eerlijke procesgang). Getracht dient te worden families bij elkaar te houden en op verzoek kinderen bij de ouders te plaatsen. Gewonden, zieken, verplegers en ziekentransporten genieten extra bescherming, mogelijk onder het Rode Kruis-embleem.

Wat je niet mag doen met burgers in vijandelijk of bezet gebied is beschreven in Sectie III van het Verdrag. Onder meer is het verboden: Bron

  • burgers discrimineren op basis van ras, religie of politieke overtuiging
  • hen dwingen informatie te geven door fysieke of morele dwang
  • hen gebruiken als menselijk schild
  • hen straffen voor iets waaraan ze niet persoonlijk schuldig zijn (intimidatie, vernieling van eigendommen en bezittingen, collectief straffen)
  • aanranden, verkrachten, prostitueren; vrouwen verdienen speciale bescherming
  • medische transporten, herkenbaar aan de emblemen, aanvallen
  • toegang weigeren aan medici en medische voorzieningen
  • doorvoeren van wijzigingen die burgers de hen door de Conventie gegarandeerde rechten ontnemen
  • gedwongen verplaatsing van burgers naar je eigen grondgebied of naar het grondgebied van een derde partij
  • dwangarbeid
  • onthouden van voedsel, medicijnen, medische voorzieningen en kleding; het tegenhouden van transporten hiervan
  • aanpassen van de strafwetgeving in het bezette gebied
  • detineren op eigen grondgebied van burgers uit bezet gebied die van misdaden verdacht worden en/of daarvoor veroordeeld worden

De Geneefse Conventies in de 21ste eeuw
In de laatste zestig jaar zijn oorlog en conflicten er vaak anders uit gaan zien dan ten tijde van het opstellen van conventies het geval was.

Zo is er onduidelijkheid gerezen over wat een oorlog is en wat een criminele aanval is, wie partij is in een conflict, wie een burger is. Denk bijvoorbeeld aan guerrilla-oorlogen, aan strijders die zich kleden als burgers en zich onder hen mengen, het gebruik van mensen als schild, het uitbesteden van traditionele militaire taken aan privé-ondernemingen. In landen als Sierra Leone lopen georganiseerde misdaad, oorlog en schendingen van mensenrechten door elkaar. Amerika zegt dat het in Irak geen onderscheid kan maken tussen burgers en vijandelijke strijders. De gevangenen op Guantanamo Bay zijn volgens Amerika vijandelijke strijders, die niet onder de Geneefse Conventies vallen.

In toenemende mate vinden militaire operaties plaats in dichtbevolkte stedelijke gebieden, met zware wapens en explosieven. Waar dat toe leidt kunt u onder meer lezen in mijn blog over Collateral damage.
Denk bijvoorbeeld aan Gaza, dat tot niet-bezet gebied is benoemd, maar effectief is afgegrendeld van de buitenwereld. Of aan dorpen en steden in Zuid-Israël waar Gazaanse raketten neerdalen. Aan Afghanistan en Irak, waar vele burgers om het leven komen door de hand van de gealllieerde troepen.

Daarnaast zijn moderne gewapende conflicten veel asymmetrischer dan vroeger, bijvoorbeeld door de ongelijkwaardigheid in technologie en militaire capaciteit. Steeds meer mensen zijn in eigen land ontheemd, als gevolg van mensenrechtenschendingen. In sommige gevallen wordt hen verboden te vluchten.

De meeste conflicten zijn tegenwoordig niet internationaal, maar het is onduidelijk wanneer je iets dan definieert als conflict. Hoe onderscheid je een conflict van georganiseerde misdaad en terrorisme? Denk bijvoorbeeld aan Sri Lanka, dat tot interne aangelegenheid is bestempeld. Of aan de Oeigoeren in China.

Steeds vaker leidt de onduidelijkheid ertoe dat partijen de toepasselijkheid van de Geneefse Conventies met succes weten te omzeilen. En zoals altijd zijn onschuldige burgers daar het slachtoffer van.

De vraag is dan ook hoe je in deze moderne tijd de Geneefse Conventies onverkort kunt handhaven. Voor een deel voorzien de Aanvullende Protocollen daar in. Zo werd het Eerste Aanvullende Protocol opgesteld tegen de achtergrond van guerrilla oorlogsvoering. Ook het nieuwe clustermunitie verdrag (december 2008), het internationale verdrag om landmijnen te bannen (1997) en de conventie tegen chemische wapens (1997) zijn verdragen als reactie op de technologische ontwikkeling in oorlogsvoering.

Een groter probleem is het respecteren van de conventies. Het ontbreekt vaak aan kennis over de regels, maar ook aan politieke wil. Het ICRC publiceert daarom verschillende richtlijnen, die de regels verder verduidelijken.
Zo bracht het ICRC in 2005 de Procedural principles and safeguards for internment / administrative detention in armed conflict and other situations of violence uit. Een van de redenen hiervoor is dat administratieve detentie ook steeds vaker wordt toegepast buiten situaties van gewapend conflict. Het beschermen van de rechten van de betrokken personen is daarbij van groot belang en tot nu toe onderbelicht.
Eind juni 2009 verscheen de handleiding Direct participation in hostilities, die de betekenis en gevolgen van directe participatie in vijandelijkheden verduidelijkt, in een tijd waarin het onderscheid tussen strijders en burgers onduidelijk is geworden. De handleiding is de uitkomst van zes jaar onderzoek en expertdiscussie. Uitgangspunt bij directe participatie is dat mensen die niet participeren bescherming tegen aanvallen verdienen. Deze bescherming verliezen ze alleen dan wanneer ze wel direct in vijandelijkheden participeren, en dan slechts gedurende de duur van hun participatie.

Ook internationaal strafrecht en mensenrecht is belangrijk. Zo stelt Mary Kaldor, directeur van het Centre for the Study of Global Governance van de London School of Economics and Social Science:

‘The last thing we want to do is throw away international humanitarian law (IHL), but it has to be complemented by international criminal and human rights law to capture some of the aspects that IHL cannot. For instance, you can argue that it is a military necessity to kill a civilian in war to bring about a greater good; but under human rights and domestic law the only justification for killing a civilian would be self-defence.’

En Hugo Slim, auteur van het boek Killing Civilians: method, madness and morality in war, en wetenschapper aan het Institute of Ethics, Law and Armed conflict van Oxford University, stelt:

‘The truth is, when the Geneva Conventions do not work it is not because people are trying to find a loophole in the law, but because they are rejecting values of distinction and proportionality.’

Handhaven en respecteren is dus het kernprobleem, vindt ook Jakob Kellenberger, president van de ICRC. Tijdens de ceremonie ter viering van het zestigjarig bestaan zei hij onder meer:

‘Ideally of course, all parties to an armed conflict, whatever they call themselves or each other, would appreciate that it is in their own best interest to apply the legal restraints provided by IHL [international humanitarian law, red.]. After all, combatants on both sides have obligations as well as rights. On the other hand, failure to prevent abuse against others ultimately removes the safeguard against similar abuse in return. The result, simply put, is spiralling human suffering.

However, the lack of respect for existing rules remains, as ever, the main challenge. I hardly need to remind you of the catalogue of flagrant violations of IHL frequently witnessed in armed conflicts around the world today. This situation – sadly – is compounded by a prevailing culture of impunity. True, there have been significant positive developments towards strengthening accountability for war crimes through various international tribunals and the International Criminal Court. National legislators and courts are also finally starting to live up to their respective responsibilities of ensuring that domestic legislation recognises the criminal responsibility of those who violate IHL, and of actually enforcing such legislation.

Public pressure and international scrutiny of conduct in an armed conflict are also significant factors in improving compliance with IHL. This presupposes adequate knowledge and training in IHL not just by lawyers and military commanders, but by wider sectors of the public at large. After all it was public pressure – and the collective shame of governments in failing to stop the atrocities in the former Yugoslavia and Rwanda – that led to the establishment of the ad-hoc tribunals for those countries in the mid-1990s.

Ignorance of the law is no excuse. At least the guidance, clarification and proposals coming out of the various ICRC initiatives I mentioned will make recourse to this excuse by parties to a conflict even less credible.

The ICRC can only contribute one part of what must be a concerted international effort to improve compliance with IHL. On the 60th anniversary of the Geneva Conventions, I make a heartfelt plea to States and non-state armed groups who are also bound by their provisions, to show the requisite political will to turn legal provisions into a meaningful reality. I urge them to show good faith in protecting the victims of armed conflicts – conflicts that in view of the challenges I have mentioned today are likely to become ever-more pernicious in the years to come.

Sixty years ago, the Geneva Conventions were born out of the horrors experienced by millions of people during the Second World War and its aftermath. The essential spirit of the Geneva Conventions – to uphold human life and dignity even in the midst of armed conflict – is as important now as it was 60 years ago. Thank you for doing all you can to keep that spirit alive.’

Bronnen:
Toespraak Jakob Kellenberger, president ICRC, 12 augustus 2009
IRIN – Do the Geneva Conventions still stand up?, interviews met humanitaire en rechtendeskundigen

Dit bericht werd geplaatst in Oorlog & geweld, Politiek en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

12 reacties op Geneefse Conventie 60 jaar

  1. Joke Mizée zegt:

    Dank voor deze info. Dus de conventie geldt voor alle krijgsgevangenen – soldaat, burger of guerilla?
    T.t.v. het debat over of Nl. gemarteld had in Irak, was er ook iemand op een forum die een aparte status voor Taliban-achtigen claimde: zij zouden ‘franc tireurs’ oftewel terroristen zijn en dus niet onder de bescherming van Genève vallen. Die praatte dus eigenlijk gewoon de Amerikanen na…

    Waar baseren die zich dan op, om een dergelijke uitzondering te kunnen maken o.g.v. Genève?

    [Typo: Solferino was in 1859]

  2. Joke
    Dank voor de correctie, wat een stomme typefout.

    Bush had het over ‘unlawful combatants’ en introduceerde hiermee een nieuwe categorie die niet in de conventies voorkomt. Dit is wat minister van Buitenlandse Zaken Bernard Bot erover schreef aan de Tweede Kamer op 23 december 2005:

    Van de zijde van de Kamer is verzocht aan te geven welke definitie van het begrip «illegal combatant» ik hanteer. De door de VS geïntroduceerde term «unlawful combatants» wordt door Nederland afgewezen. De regering is van mening dat de Geneefse Conventies onverkort van toepassing zijn op de met die term door de VS aangemerkte personen, met de daarbij behorende rechten en bescherming. Dat wil zeggen dat een gevangene ofwel de status van krijgsgevangene heeft onder de Derde Geneefse Conventie met de daarbijbehorende rechten en bescherming, ofwel, indien die status niet kan worden toegekend, dat hij of zij de status van burger heeft onder de Vierde Geneefse Conventie. In de Nederlandse visie is het geheel van de Geneefse Conventies een sluitend systeem dat een juridische status met navenante juridische voorzieningen biedt voor alle in de loop van militaire operaties gedetineerde personen, hetzij strijders, hetzij burgers. Het creëren van een categorie personen die als zodanig niet voorkomt in het internationale recht is niet wenselijk daar dit onzekerheid met zich meebrengt over de rechten en bescherming die deze categorie personen toekomen. Daarbij zij overigens opgemerkt dat het mogelijk is een burger aansprakelijk te stellen voor zijn handelen tijdens het conflict.
    Nederland zal er bij de VS op blijven aandringen dat alle gevangen genomen personen correct worden behandeld en dat hen toegang wordt geboden tot een bevoegd gerecht om hun status vast te stellen. Indien zij geen krijgsgevangenen zouden zijn is toegang tot de rechter ter vaststelling van de grondslag van hun detentie noodzakelijk.
    http://rijksbegroting.minfin.nl/binaries/pdfs/9/3/6/kst93627.pdf

    Internationaal lijkt dit behoorlijk ingewikkeld te liggen. Zie hier een uitgebreid artikel op Wikipedia over dit onderwerp:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Unlawful_combatant

  3. Aad Verbaast zegt:

    Bijzonder en belangrijk blog en goed onderbouwd.

    Het is een groot drama dat vele landen de conventie wel hebben hebben ondertekend maar zich er niet aan houden.
    Supermachten bovenaan. En (onder Bush) Amerika bovenaan.

    De wereld zou er heel anders uitzien als ze zich er allemaal wel aan zouden houden.

    Een groot aantal mensen (inclusief een aantal die je noemt in je blog) draaien zich om in hun graf..
    Velen liggen in hun graf, omdat velen zich er niet aan gehouden hebben…

  4. Joke Mizée zegt:

    Thanks.

    Wiki meldt ook nog: "in 1951 werd er aan het Verdrag een vijfde luik toegevoegd betreffende de status van vluchtelingen." Is dat verdrag niet algemeen geratificeerd? Het staat daar zo stiefdochterlijk vermeld.

    Maar het tegenhouden van konvooien is dus sowieso niet toegestaan. Op grond waarvan meent Israel dat te kunnen rechtvaardigen, weet je dat ook toevallig? (Ik bedoel die schepen van de club van George Galloway.)

  5. @ Aad
    Elk land heeft het verdrag ondertekend. Velen houden zich er niet aan, en we kijken toe en laten het gebeuren.

    @ Joke
    Ook in mijn tekst wordt het verdrag over de status van vluchtelingen vermeld. Ook in de Vierde Conventie wordt gesproken over vluchtelingen, in de zin van vreemdelingen op het gebied van een van de partijen.

    De Vier Conventies gaan over de regels van oorlogsvoering, hoe de strijdende partijen onderling met elkaar om dienen te gaan. Mensen die in eigen land ontheemd zijn, vallen daar onder. Vluchtelingen zijn echter mensen die een veilig heenkomen zoeken in een derde land.

    Die derde landen hebben dus te maken met de gevolgen van het conflict. Met het ratificeren committeer je je dus ook aan het opvangen van die vluchtelingen als dat nodig is. En niet onbelangrijk: aan het principe van non-refoulement, ze niet terugsturen als je weet dat ze daarna in levensgevaar zullen verkeren. Een voorbeeld daarvan is de categoriale bescherming van Irakese en Somalische vluchtelingen die tot voor kort in Nederland gold. Als een land weer veilig genoeg is, kan die bescherming worden opgeheven en wordt elke aanvraag weer individueel beoordeeld.

    Het verdrag is inderdaad niet door alle landen geratificeerd, maar slechts door 144 van de 194 landen geratificeerd. Opvallende afwezige: de Verenigde Staten. Zie hier de volledige lijst:
    http://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsII.aspx?&src=TREATY&mtdsg_no=V~2&chapter=5&Temp=mtdsg2&lang=en#EndDec

    Israël en het tegenhouden van konvooien. En bedoel je met dat schip de Spirit of Humanity? Hier een aantal argumenten:
    – Gaza is geen bezet gebied
    – Er komen voldoende basisvoorzieningen het gebied binnen
    – We laten voldoende konvooien door om de basisvoorzieningen te garanderen
    – Het zou ook via Egypte kunnen, maar die houdt de grens dicht
    – Sommige materialen kunnen ook worden gebruikt bij de productie van explosieven en wapens (cement en zeep bijvoorbeeld); het schip had een symbolische zak cement aan boord
    – Het schip was in Israëlische territoriale wateren geweest
    – Er geldt een embargo voor Gaza

    Zo een aantal algemene redenen. In dit geval: de boot werd gestopt in het gebied dat aan de Palestijnen is toegewezen voor visserij en economische ontwikkeling. De beschuldiging was dat men illegaal de Israëlische territoriale wateren was binnengedrongen. Verder stelden de autoriteiten dat humanitaire goederen via Israël dienden te worden doorgevoerd, maar dan geen cement natuurlijk, waarmee feitelijk wederopbouw wordt voorkomen.

  6. Joke Mizée zegt:

    Sorry, ik had er overheen gelezen.

    The Spirit of Humanity, ja! Jij weet echt veel. Er is op 30 juni een schip met die naam gekaapt, maar op 4 juli zou er weer één het proberen. Verder radiostilte. Typisch dat dit zo buiten het nieuws wordt gehouden – of zouden de gedupeerde hulporganisaties er slechts het zwijgen toe doen?

  7. Joke, ik weet ook niet alles hoor. Wat me nog bijstond was ‘Free Gaza’ en ik ben even gaan googlelen. Als je bij wilt blijven hierover is dit wel een site die veel nieuws publiceert: http://www.stopdebezetting.com

  8. Ben, dank voor het plaatsen van de link. Dat is inderdaad dé site als je wat over de schepen wilt weten.

  9. zelfstandig_journalist zegt:

    Dat is een knap stukje research. Met veel interesse gelezen!

  10. @ zelfstandig journalist
    :)

  11. Pingback: Behandel anderen zoals je zelf graag behandeld wilt worden | Levantijnse berichten

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s