De vrouwen van de Bani Hamida

Een bijdrage in het kader van de Internationale Vrouwendag. Over hoe de vrouwen van de Jordaanse bedoeïenenstam Bani Hamida hun traditionele weeftechnieken tot een economisch succes maakten waarmee ze in het levensonderhoud van hun gezin kunnen voorzien. Over armoede, kwaliteit van leven, behoud van tradities, emancipatie, participatie, innovatie en duurzaamheid.

De Bani Hamida
MukawirBani Hamida is de naam van de tot niet zo lang geleden nomadische bedoeïenenstam die leeft in de Jordaanse bergdorpen rond Mukawir, zo’n 35 kilometer ten zuiden van de christelijke mozaïekstad Madaba, met uitzicht op de Dode Zee. Tegenwoordig staat de naam van de Bani Hamida ook gelijk aan het succesvolle weefproject dat twaalf vrouwen van de stam in 1985 startten en dat inmiddels bijna duizend vrouwen van een inkomen voor henzelf en hun familie voorziet.
Het centrum van het tribale gebied van de Bani Hamida is het dorp Mukawir, dat toeristen meestal kennen van de burcht waar Herodes de Grote om Salomé te behagen Johannes de Doper liet onthoofden. Het leefgebied van de Bani Hamida is erg arm, de werkloosheid is er hoog, veel mensen trekken naar elders, er is een gebrek aan publieke voorzieningen, een slechte infrastructuur en er zijn weinig particuliere initiatieven voor ontwikkeling. Het is een relatief leeg gebied, met verspreid gelegen kleine dorpen.

Bedoeïenen en weven
De vrouwen van de Bani HamidaNet als veel andere bedoeïenenstammen zijn de vrouwen van de Bani Hamida zeer bedreven in kunstnijverheid, zoals het weven van hun eigen tapijten. Het weefwerk van de bedoeïenen geeft uiting aan hun manier van leven. De weefsels dienen vele doelen in hun nomadisch bestaan. Ze vormen de muren van hun tenten, de gordijnen die het mannenverblijf scheiden van het vrouwenverblijf, de kussens, de met stro gevulde matrassen, kleden, zadelzakken, koffiezakken, voorraadbussen en andere praktische voorwerpen.

Dat weven gebeurt van begin tot eind met de hand, met niet meer dan de wol van hun schapen en de haren van hun kamelen en geiten. Het hele proces neemt van begin (wol en haar) tot eind (een geweven tapijt) zo’n twee maanden in beslag. Een proces met veel stappen: wol wassen, kaarden, spinnen, draden in elkaar draaien en verven, het weefgetouw opzetten, weven, de stukken aan elkaar zetten tot een mooi groot tapijt.

De bedoeïenen gebruiken daarbij alleen maar natuurlijke verfstoffen, gemaakt van materialen die ze in hun directe omgeving verzamelen: boomschors, aarde, indigo, planten en insekten. Daardoor zijn de overheersende kleuren dieprood, indigo, zwart, groen, oranje, mosterdkleurig en de natuurlijke kleuren van ongeverfde schapenwol.

De traditionele weeftechnieken van de Bani Hamida vrouwenEen traditioneel weefgetouw van de Bedoeïenen wordt gemaakt van eenvoudige materialen. Twee metalen of houten balken die rusten tegen de lijnen van de tent, vastgelegd met stenen. De weefdraden worden vastgezet om de balken heen. Wanneer een nomadenfamilie verder trok naar een nieuwe plek, kon het weefgetouw eenvoudig uit elkaar gehaald worden en meegenomen.

Elke bedoeïenenstam heeft haar eigen traditionele weefpatronen, vaak gebaseerd op oude patronen die overgenomen zijn van bijvoorbeeld mozaïeken. Patronen worden vaak gekopieerd van generatie op generatie. Het weven lijkt eenvoudig, maar is dat niet. Het is hard, veeleisend werk, zeker gelet op het feit dat de vrouwen dit doen zittend op de grond, waar zand en wind vrij spel hebben, te midden van de hardheid van hun nomadisch bestaan.

Het Bani Hamida weefproject
Traditioneel tapijt van de Bani Hamida (foto: Johanna Nouri)Het Bani Hamida weefproject werd in 1985 gestart door Save the Children en ging in 1998 op in de Jordan River Foundation. In het project werden traditionele weeftechnieken van de bedoeïenen nieuw leven ingeblazen, in een poging om de sociale structuur van het Mukawir-gebied te behouden. De oudere vrouwen in de gemeenschap droegen graag hun vakmanschap over aan de jongere generaties.
Het project begon in 1985 met twaalf vrouwen. Tegenwoordig voorzien meer dan duizend vrouwen in 13 dorpen ermee in hun levensonderhoud, en dragen ze daarmee bij aan het verbeteren van de kwaliteit van leven van hun families. De tapijten gaan dankzij goede marketing in Amerika en Europa grif van de hand.

Toen het Bani Hamida project startte was er nagenoeg geen werkgelegenheid voor vrouwen in onderontwikkelde gebieden. Werk voor vrouwen was zo wie zo niet aan de orde: vrouwen bleven thuis om het gezin draaiende te houden. Het weefproject maakte gebruik van de ambachtelijke productie van tapijten om vrouwen thuis te kunnen laten werken. Op die manier werd gebruik gemaakt van in de omgeving aanwezige hulpmiddelen, de vrouwen kunnen hun vakmanschap benutten, het culturele erfgoed werd bewaard en de culturele barrières om als vrouw te werken werden erdoor geslecht.

Bij de start van het project werd het management en beheer en de marketing centraal verzorgd door de Jordan River Foundation; de productie was de verantwoordelijkheid van de lokale vrouwen. In het project wordt veel aandacht besteed aan het trainen van vrouwen en de lokale gemeenschap, zodat zij de gezinsinkomens kunnen vergroten. Trainingen in techniek, leidinggeven, projectmanagement, boekhouden, marketing, haalbaarheidsonderzoek. JRF faciliteert het project door ontwerpen te ontwikkelen, kwaliteitscontrole, ruwe materialen aan te leveren en ondersteuning van de marketing.

Naarmate de culturele barrière minder belangrijk werd, werden ook meer verantwoordelijkheden overgedragen aan de deelnemende vrouwen en monitorde de JRF op afstand. In 2008 is het project overgedragen aan de direct betrokkenen.

Vanaf de start tot nu heeft het project 24 full-time medewerkers in dienst genomen, meer dan 1650 vrouwen kregen loon uit het project, meer dan 1,5 miljoen Jordaanse dinar werd betaald aan mensen die het spinnen, weven en verven voor hun rekening nemen. De tapijten van uitstekende kwaliteit reizen over de hele wereld, voorzien van een label “Handmade With Pride by Bedouin Jordanian Women”.

Emancipatie van vrouwen is goed voor de gemeenschap
De vrouwen van de Bani Hamida hebben niet alleen het projecteigenaarschap overgenomen. Ze zijn inmiddels ook leiders binnen hun eigen gemeenschap geworden. Bij de laatste gemeentelijke verkiezingen was de projectmanager van het Bani Hamida weefproject een van de zes vrouwen in Jordanië die in een gemeenteraad werden gekozen.

Het project heeft een grote impact op de vrouwen zelf en op hun gemeenschap. Je ziet het in hun huizen, in hun gezondheid, in het onderwijs aan hun kinderen die nu wel naar school kunnen en zelfs universitaire opleidingen volgen. De vrouwen zijn onafhankelijk geworden, hebben zelfvertrouwen en worden sociaal geaccepteerd als werkende vrouw.
Ook de infrastructuur in het gebied is verbeterd. Leden van de gemeenschap bouwden een voorzieningencomplex met een markt, een bushalte, een opslagruimte en kantoren voor de plaatselijke coöperatie.

In de afgelopen jaren is gezocht naar uitbreiding van het project en haar sponsors. Inmiddels is op de Bani Hamida berg ook een kaarsenfabriek gestart, die handgemaakte kaarsen produceert van lokale grondstoffen met het parfum van in de omgeving geoogste bloemen, die bovendien langer branden dan de industrieel gemaakte kaarsen en daardoor ook hun prijs waard zijn.

In andere gebieden in Jordanië zijn vergelijkbare projecten opgezet. Ook de vrouwen van de Huweitat in de Wadi Rum weven volgens hun traditionele technieken en patronen. In de Palestijnse vluchtelingenkampen van Natheef en Mahata gebruiken de vrouwen traditionele borduurtechnieken en maken ze quilts, handtassen, olijfoliezeep en borduurwerken.

Het Bani Hamida weefproject is daarmee een duurzaam project gebleken, waarin participatie en innovatie belangrijke sleutelwoorden zijn.

Meer informatie en foto’s
Jordan River Foundation
Bedoeïenen en weven
Kunstnijverheid in Jordanië

Dit bericht werd geplaatst in Midden-Oosten, Vrouwen en getagged met , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

17 reacties op De vrouwen van de Bani Hamida

  1. martin zegt:

    Mooie orginele en positieve inbreng. Bedankt.

  2. Betty Stavast zegt:

    Aan koningen Rania zal het niet liggen, wat betreft de vrouwenemancipatie. Toch komt honor killing in Jordanie nog veel teveel voor.

    Mooie bijdrage.

  3. @ Betty
    Nee aan koningin Rania zal het niet liggen. Aan koningin Noor, die een belangrijke rol speelde bij de start van het Bani Hamida project, ook niet.
    Elke honour killing is er een te veel, hoewel Jordanië over het algemeen wel bekend staat als een land waar deze praktijk niet zo veel meer voorkomt.
    Huiselijk geweld staat hoog op de agenda in Jordanië, en andere Arabische landen. Een paar weken geleden werd er op initiatief van koningin Rania een conferentie over belegd. Goed nieuws is dat het bestaan van het probleem wordt erkend, en er actief wordt gezocht naar manieren om dit te voorkomen.
    Overigens is huiselijk geweld niet een specifiek Arabisch of moslim fenomeen. Ook in Nederland doet dit fenomeen zich voor.

  4. Betty Stavast zegt:

    Huiselijk geweld is van alle tijden en samenlevingen. Het probleem met huiselijk geweld in islamitische landen (en in mindere mate in orthodox-joodse kring) heeft te maken met vergoeilijking vanuit de theologie: de vrouw moet onderdanig zijn aan de man en de man heeft vergaande middelen om deze onderdanigheid af te dwingen mocht deze in gevaar komen.

    Ik ben trouwens dol op dit soort bedrijvigheid, ik zou mijn huis er wel vol mee willen hangen en praten met dergelijke vrouwen is vaak heel leuk. Ik ben heel veel In Jordanie geweest, want toen ik nog permanent in Israel woonde, moest ik om e 6 maanden het land uit. We maakten dan meestal even een tripje naar Jordanie. Vervolgens konden we weer zo naa binnen, gek genoeg.

  5. Jack Pastoor zegt:

    @JN: Weer een prettige positieve bijdrage.

    Ik ben altijd al benieuwd waarom dergelijke projecten op de ene plek wel en op de andere plek niet lukken. Weefprojecten (oa) heb je ook overal in Afrika en Azië. Ik heb eens gepoogd een dergelijk project (weliswaar voor prostituees met hun kinderen, geleid door (zwarte) Presbyterians) te steunen. Het liep stuk op corruptie. Ik heb er velen bezocht en de meesten waren noodleidend. Vooral die in Afrika. In Azië waren ze vaak ten prooi gevallen aan handelaren die de vrouwen, of dorpen, gewetenloos uitbuitte en dat nog steeds doen.

    Hoe het ook zei, als het in de loop van de jaren een daadwerkelijk duurzaam project blijkt te zijn die ook behulpzaam is bij de emancipatie van de vrouw, wordt het tijd voor ontwikkelingswerkers om zich eens af te vragen waarom een dergelijk project wel en een ander niet lukt. De ervaring en kennis is dan een nieuw handelsproduct geworden.

  6. @ Jack Pastoor

    Succesfactoren:
    – Het management en de marketing is professioneel aangepakt. Gaandeweg het project werden de vrouwen ‘empowered’ en vorig jaar is het project geheel in hun handen gekomen.
    – Het project loopt al meer dan twintig jaar. Je moet iets dus ook de tijd gunnen om zich te ontwikkelen.
    – Van meet af aan heeft men de focus gericht op de Amerikaanse en Europese markten.
    – Naast traditionele designs levert het project ook iets meer westers getinte items.
    – De Jordan River Foundation heeft in hoofdstad Amman het Bani Hamida House geopend, vlakbij bij een aantal grote hotels rond de 2e Circle, waar je producten kunt kopen.
    – Op de grotere toeristische sites, zoals Wadi Rum en Petra, en in grotere hotels vind je vaak shops waar de JRF producten te koop zijn. Laagdrempelig voor met name toeristen dus.
    – Het verhaal is een mooi verhaal en verkoopt daarmee deels zichzelf.
    – Vanaf de start is de Queen Noor Foundation erbij betrokken. Queen Noor ligt goed in de westerse wereld en is bovendien half Amerikaans.Zeker nadat haar boek over haar leven met koning Hussein uitkwam, hebben veel mensen over haar gehoord en gelezen.

    Wat ik niet heb vermeld, het was al erg lang, is dat uit dit project ook velerlei nieuwe projecten zijn voortgekomen. Alle gestoeld op de principes van microkredieten. Waarmee vrouwen en bijvoorbeeld ook gehandicapten actief ondersteund worden om hun eigen bedrijfje op te zetten. Er is support van grotere banken, zoals de Citibank die hiervoor geld beschikbaar stellen. Kijk bijvoorbeeld eens op deze website: Microfund for Women

  7. @ Betty
    Dat klopt, van die religieuze vergoelijking. Ik ben daarom ook blij dat gaandeweg maar gezaghebbende stemmen opgaan die zeggen dat dit past binnen de Islam.
    Naast religie speelt ook cultuur een rol.

    Overigens hoorde ik in de kerk waarin ik ben opgegroeid ook dat in de Bijbel staat dat de vrouw haar man onderdanig moet zijn.

  8. edu zegt:

    Ook hier geldt weer: niet achterover leunen en maar klagen, maar iets doen! Prachtig om te lezen; een voorbeeld voor menig Nederlandse vrouw.

  9. Party_Dog zegt:

    Als ik het kon betalen had ik graag zo’n kleed in huis gehad…

  10. Betty Stavast zegt:

    Johanna, die bijbel ken ik ook. Maar heden ten dage zijn er geen dergelijke groeperingen binnen het jodendom en christendom meer die van wezenlijke invloed kunnen zijn op een samenleving als geheel. Vrouwen zullen in bepaalde orthodoxe kringen nog steeds als anders worden gezien, maar op de samenleving als zodanig, heeft dat geen invloed meer, hoe erg ook in het individuele geval. In islamitische landen is dat anders. Als daar de positie van de vrouw echt drastisch zou veranderen, dan zal dat in eerste instantie ontwrichting van de hele samenleving tot gevolg hebben.

  11. Betty,
    Ik ga hier niet op reageren. Tegen zoveel generalisatie is toch geen kruid gewassen. Ik nodig je uit om ‘de islamitische wereld’ eens te bekijken als een groep individuen, elk van de ander verschillend.

  12. Betty Stavast zegt:

    Johanna, het probleem van velen hier op het VK blog is, dat generaliseren taboe is, een taboe wat doorbroken moet worden. De islamitische wereld heeft wel individuen, maar deze krijgen te weinig, en in sommige landen in het geheel niet, de ruimte om zich te ontplooien, in casu de vrouwen. Projecten als hierboven zijn zeker goed, maar het denken binnen dit soort gemeenschappen dient in zijn geheel te veranderen. Vrouwen in dit soort landen dezelfde rechten geven, zou op korte termijn een ondermijning van staats- en tribale culturen zijn, op lange termijn een zegen, maar dat is een zeer lange weg. Dit ontkennen is onrecht doen aan deze vrouwen. Het is goed om individueel te denken, een daadwerkelijke verandering teweegbrengen, vereist echter een verandering van structuur. In die zin is generaliseren dus niet erg. Het probleem dient bij de kop te worden genomen, en dat is dat mannen vrouwen als een bedreiging voor hun ego en hegemonie zien en, hoe soms subtiel dan ook, alles zullen doen de vrouwen niet op gelijke hoogte te laten komen. We hebben het hier immers over tribale structuren, daar wordt niet individueel gedacht, daar is de groepsnorm toonaangevend.
    (Reactie is geredigeerd)

  13. Daar denken we dan fundamenteel anders over. Begrijp me goed, ook ik zou graag zien dat sommige dingen zouden veranderen.
    Voor mij begint echter elke verandering bij een individu dat besluit om een stap te zetten.

  14. Betty Stavast zegt:

    Een verandering mag dan bij een individu beginnen, er is meer voor nodig om dit voor een hele groep te laten doen gelden. Velen zijn juist door de heersende tribale structuren bang om veranderingen te openbaren, laat staan er duidelijke vorm aan te geven.

    Het is prettig om te horen dat deze vrouwen ook binnen een kleine kring een zeker aanzien verwerven (gemeentelijke verkiezingen e.d.), maar is meer voor nodig om diepgaande en langdurige verandering te bewerkstelligen. De mannen moeten gaan inzien dat hun hegemonie voorbij aan het raken is en dat vrouwen ook veel voor een gemeenschap kunnen betekenen. Deze stap is voor mannen op dit moment nog een dikke stap te ver.

  15. @ Betty
    Mijn bijdrage over de vrouwen van de Bani Hamida gaat nu juist over de kracht van vrouwen of zelf hun leven te sturen in een richting die waardevol is voor hen en hun gemeenschap.
    Een van de redenen dat dit project zo succesvol is, heeft te maken met het feit dat uitgegaan wordt van wat er is. In dit geval was de norm dat vrouwen niet werken. Door projecten te starten waarin het oude en het nieuwe wordt gecombineerd, treedt de vernieuwing juist op.
    Als een olifant door de porseleinkast stampen is misschien leuk voor westerlingen die toch altijd al neerkijken op deze ‘achterlijke’ cultuur. Maar het leidt helemaal nergens toe.

    Vervolgens doet u het voorkomen alsof het Bani Hamida project een gelukkige uitzondering vormt. En dat is nogal bezijden de werkelijkheid. Dit project was zo succesvol dat er sprake is van grote spin-off. Door heel Jordanië lopen op dit moment projecten gebaseerd op microkredieten aan vrouwen. Projecten die vrouwen meer zelfstandigheid bieden én de kwaliteit van leven van hun hele sociale omgeving vergroten.

    De heersende tribale structuren spelen zeker een rol, en niet alleen bij moslims en Arabieren overigens. Maar als je van buitenaf de druk gaat opvoeren op de manier die jij voorstaat, leidt dat er alleen maar tot dat de gelederen worden gesloten tegen de gemeenschappelijke vijand van buitenaf. Waarmee je dan precies het omgekeerde bereikt dan waar je op uit bent.
    De kracht van projecten als het Bani Hamida weefproject is dat het gaat om verandering van binnenuit.

  16. Betty Stavast zegt:

    Johanna, ik ben het met je eens dat de verandering van binnenuit moet komen. Dat heb ik altijd al gevonden. Alleen, steun van de zogenaamde moderates zou bijzonder welkom zijn, en die zie ik nog te weinig. Ik zie steeds dezelfde figuren. Hun steun en inbreng moet breder IMO.

  17. Pingback: Een koffer vol heimwee | Levantijnse berichten

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s